Συία, Λισσός, Έλυρος: οι αρχαίες πόλεις κάτω από τα βότσαλα

Στην εκκλησία της Σούγιας, την ώρα της λειτουργίας, ο κόσμος πατάει σε ένα δάπεδο που στρώθηκε πριν από χίλια πεντακόσια χρόνια. Δύο παγώνια κοιτάζονται πάνω από έναν αμφορέα και γύρω τους τυλίγεται κισσός. Εύκολα περνάει κανείς από μπροστά χωρίς να μπει. Εσείς μπείτε.

Έλυρος, η πόλη στον λόφο

Σε έναν λόφο που τον λένε Κεφάλα, κοντά στο Ροδοβάνι, πάνω από τη Σούγια, είναι τα ερείπια της Ελύρου. Στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια ήταν η σημαντικότερη πόλη της νοτιοδυτικής Κρήτης και αργότερα έδρα επισκόπου. Σήμερα ο τόπος δεν έχει ούτε πινακίδα και τον έχουν πνίξει τα χόρτα: μια ρωμαϊκή στέρνα, λίγα τείχη και η θέα.

Συία, το λιμάνι

Η Έλυρος είχε δύο λιμάνια. Το ένα ήταν η Λισσός, πιο δυτικά στην ακτή. Το άλλο ήταν η Συία, η σημερινή Σούγια, εκεί που ο Σουγιανός ποταμός, που τον λένε και Καμαριανό, βγαίνει στη θάλασσα. Ήταν λιμάνι μεγάλο και απάνεμο. Η Συία λειτουργούσε ως λιμάνι ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια, αλλά ποτέ δεν ήταν αυτόνομη πόλη. Μεγάλωσε στα ρωμαϊκά χρόνια, και στα πρωτοβυζαντινά ήταν ακόμη μια μικρή επαρχιακή πόλη που ζούσε από το εμπόριο, χάρη στο λιμάνι της και στην άφθονη ξυλεία. Μάλλον κράτησε ως τον έκτο περίπου αιώνα, ώσπου την κατέστρεψαν οι επιδρομές των Σαρακηνών.

Το όνομα βγαίνει από το σῦς, την αρχαία ελληνική λέξη για το γουρούνι: η Συία ήταν γνωστή για τα γουρούνια της, και η Σούγια είναι το ίδιο παλιό όνομα, που άλλαξε λίγο λίγο με τους αιώνες. Ένας ρωμαϊκός ναυτικός οδηγός για τις ακτές, ο Σταδιασμός του 3ου αιώνα μ.Χ., την ονομάζει Σύβα και τη βάζει έξι στάδια δυτικά της Ποικιλάσσου, στο ακρωτήριο Τρυπητή. Τον 6ο αιώνα ο Στέφανος ο Βυζάντιος την αναφέρει ως το λιμάνι της Ελύρου.

Με τα πόδια ως το άλλο λιμάνι: Λισσός: η διαδρομή, το θέατρο, η επιστροφή με το θαλάσσιο ταξί →

Τον 19ο αιώνα ο Άγγλος περιηγητής Ρόμπερτ Πάσλεϊ πρόλαβε να δει το υδραγωγείο της, τα τείχη, τους τάφους και τα ερείπια τριών παλαιοχριστιανικών βασιλικών.

Από τότε οι αρχαιολόγοι έχουν βρει στη Σούγια τέσσερις παλαιοχριστιανικές βασιλικές. Οι δύο, η Β και η Γ, όπως τις λένε, είναι ανατολικά από το ποτάμι. Οι άλλες δύο, η Α και η Δ, είναι στη δυτική άκρη του χωριού.

Τι έχει μείνει από την ίδια την πόλη: Η αρχαία Συία, τα ερείπια πέρα από το ποτάμι →

Το νερό της Συίας

Η Συία έπαιρνε το νερό της από μια πηγή στον Άγιο Παύλο, βόρεια της Ελύρου. Ένας αγωγός το κατέβαζε περίπου 8 χλμ. ως την πόλη: γύρω στα 490 κυβικά μέτρα τη μέρα, αρκετά για 2.500 περίπου ανθρώπους.

Ο αγωγός ήταν χτιστός, σοβατισμένος με υδραυλικό κονίαμα, και πατούσε πάνω σε πέτρινο τοίχο ψηλό 1,5 έως 2 μέτρα. Όπου συναντούσε ρεματιά, περνούσε από πάνω της σε υδατογέφυρα· υπήρχαν τέσσερις τέτοιες. Τα πρώτα υπολείμματα φαίνονται κοντά στη Μονή, 3,2 χλμ. από το χωριό. Σήμερα ο επαρχιακός δρόμος κόβει τη γραμμή του, και στην ανατολική όχθη του ποταμού ο τοίχος στέκει ακόμη σε ύψος 5 μέτρων.

Μέσα στην πόλη δεν έχουν βρεθεί κατασκευές για τη διανομή του νερού. Το νερό γέμιζε στέρνες, κι από εκεί έπαιρναν τα σπίτια και τα ρωμαϊκά λουτρά.

Ένα κομμάτι του φαίνεται ακόμη και σήμερα. Βγείτε περπατώντας από τη Σούγια στον δρόμο για τη Μονή, και καμιά δεκαριά λεπτά μετά τα τελευταία σπίτια θα δείτε τον παλιό τοίχο δίπλα στον δρόμο.

Η μέρα που κουνήθηκε το νησί

Στις 21 Ιουλίου του 365 ένας μεγάλος σεισμός χτύπησε την ανατολική Μεσόγειο και σήκωσε τη δυτική Κρήτη έως και εννέα μέτρα. Στα Φαλάσαρνα, στη δυτική ακτή, το αρχαίο λιμάνι βρίσκεται σήμερα περίπου επτά μέτρα πάνω από τη θάλασσα. Το τσουνάμι που ακολούθησε έφτασε ως την Αλεξάνδρεια.

Στη Σούγια η ακτή σηκώθηκε περίπου έξι μέτρα. Γι’ αυτό, ό,τι έχει μείνει από το λιμάνι της Συίας πρέπει σήμερα να το ψάξει κανείς στη στεριά, ίσως στην ανατολική άκρη της παραλιακής.

Το δάπεδο του Αγίου Παντελεήμονα

Η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα είναι χτισμένη πάνω σε μία από τις βασιλικές της Συίας, τη Βασιλική Α: έναν τρίκλιτο ναό των μέσων του έκτου αιώνα, που ανέσκαψε ο αρχαιολόγος Α. Ορλάνδος τη δεκαετία του 1950. Το ψηφιδωτό, στο κεντρικό κλίτος και στον νάρθηκα, θεωρείται έργο εργαστηρίου του έκτου αιώνα. Έχει παγώνια, ένα ελάφι, ένα ψάρι, αμφορείς τυλιγμένους με κισσό και κύκλους με γεωμετρικά σχέδια. Στην παλαιοχριστιανική τέχνη το παγώνι ήταν σύμβολο της αιώνιας ζωής. Ελληνικές επιγραφές σε δύο από τις παλιές κολόνες επικαλούνται τον Άγιο Παντελεήμονα, τον θεραπευτή, και τον Άγιο Δημήτριο. Από εδώ είναι κι ένα κιονόκρανο με σκαλισμένα περιστέρια, που βρίσκεται σήμερα στη Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Συλλογή Χανίων.

Η εκκλησία που βλέπετε σήμερα είναι πολύ νεότερη και πιο λιτή: λευκή απ’ έξω και, μέσα, ένα γαλάζιο ταβάνι με ζωγραφιστά αστέρια.

Αν η εκκλησία είναι κλειστή, ρωτήστε μας στο AVYSSOS και θα φροντίσουμε να σας ανοίξουν.

Αυτές τις ιστορίες θα τις βρείτε στο «Κυνήγι της Ελύρου», ένα παιχνίδι για τους φιλοξενούμενούς μας που παίζεται με τα πόδια μέσα στο χωριό. Θα ξεκινήσει μόλις ανοίξουμε.